پسین اوز ماهنامه پسین اوز
*احمد خضری،مقدمه: کمبود منابع محلیِ مستند، یکی از چالشهای جدی پژوهشگران تاریخ خلیج فارس است. آثار محمدعلی سدیدالسلطنه کبابی گسترده به کار گرفته شدهاند؛ اما نوشتههای محمد ،علی نیا اوزی، بازرگان و نویسنده اوزی، هنوز بهقدرِ ظرفیتشان شناخته نشدهاند و میتوانند خلأهایی را در روایت تحولات اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی منطقه پُر کنند.
زندگینامه و ریشههای خانوادگی
– تولد: سال ۱۳۰۵ هجری قمری در بندر لنگه.
– خانواده و پیشینه: جد او، ملاعلی، همراه با شیخ حسن مدنی از مدینه به ایران مهاجرت کرد؛ در بندر نخیلو ساکن شد، سپس به اوز آمد و پس از مدتی به بستک رفت و به تجارت پرداخت. بهدلیل ناامنی و دستبرد به داراییها، خانواده به بندر لنگه مهاجرت کرد.
– پدر و مادر:
پدرش عبدالرحمان (بازرگان اوزی) پس از درگذشت ملاعلی اداره تجارت خانوادگی را بر عهده گرفت. مادر محمد ،علی نیا اهل اوز بود و پیوند هویتی او با اوز را تقویت میکرد.
فعالیتهای تجاری و مهاجرتها
– آغاز تجارت: از سال ۱۳۳۱ هجری قمری؛ با تکیه بر شبکه تجار اوزی.
– نمایندگیها و مناصب: نمایندگی کارخانه چرخ خیاطی سینگر در جنوب ایران و کرمان؛ با حمایت محمد شریف محمد (تاجر اوزی) در سال ۱۳۴۱ هجری قمری به سمت مدیرکلی شرکت نفت ایران و انگلیس رسید.
– مسیرهای مهاجرت و استقرار: سفر و اقامت در دبی، بحرین و بمبئی؛ استقرار نهایی در بحرین (محله اوزیها). در آنجا به سبب نمایندگی سینگر، به «محمدعلی نیا سینگر» شهرت یافت.
– وفات: سال ۱۳۷۴ هجری قمری در بحرین
آثار و نوشتهها
– یادداشتها و سفرنامهها: چهار جلد از یادداشتها با عنوان «سیر بمبایی»، بههمراه نوشتههای پراکنده از سفر به ایران، شام، کراچی و حوزه خلیج فارس.
– دوره نگارش و روش ثبت: از ۱۳۱۹ تا ۱۳۵۶ هجری قمری، بهمدت ۳۷ سال، وقایع و تحولات منطقه را بهصورت روزانه ثبت کرد؛ با اتکا به منابع دقیق مانند کتابها، روزنامهها، رادیو و روایت شاهدان عینی.
– زبانها و دسترسی فرهنگی: علاوه بر فارسی و گویش لارستانیِ اوزی، بر عربی، انگلیسی، اردو و دیگر زبانها مسلط بود؛ همین چندزبانی بودن، کیفیت دادهها و دامنه ارتباطات تجاری-فرهنگی او را افزایش داد
جایگاه پژوهشی در مطالعات خلیج فارس
– مکملبودن با سدیدالسلطنه کبابی: آثار علی نیا اوزی، در کنار نوشتههای سدیدالسلطنه، منظری دوگانه و پربار از خلیج فارس میسازند: یکی با رویکرد اداری-گزارشی، دیگری با نگاه تاجر-میدانیِ روزنگار.
– تأثیرپذیری بدون اقتباس: شباهتهایی در سبک ثبت رخدادها دیده میشود؛ اما گزارشها و یادداشتهای علی نیا اوزی مستقلاند و اقتباس مستقیم از سدیدالسلطنه در آنها دیده نمیشود.
—
مقایسه با سدیدالسلطنه کبابی
| ویژگیها | سدیدالسلطنه کبابی | محمد ،علی نیا اوزی |
| دوره فعالیت | اواخر قاجار و پهلوی اول | همزمان با سدیدالسلطنه |
| نوع روایت | سفرنامه و گزارشهای اداری | یادداشتهای روزانه و سفرنامههای تجاری |
| میدان مشاهده | مأموریتهای حکومتی و سفرهای رسمی | شبکههای تجاری و زندگی روزمره بنادر |
| زبانهای بهکاررفته | فارسی | فارسی، لارستانی (اوزی)، عربی، انگلیسی، اردو |
| ارزش پژوهشی | ستون منابع کلاسیک خلیج فارس | منبع کمتر شناختهشده اما مکمل و غنی |
نتیجهگیری
محمد ،علی نیا اوزی صرفاً یک بازرگان موفق نبود؛ او با دقتِ یک روزنامهنگار میدانی، تاریخ زنده خلیج فارس را در طول ۳۷ سال ثبت کرد. ترکیب تجربههای تجاری، چندزبانیبودن، و زیستجهان اوزی-بندری، نوشتههایش را به منبعی بیبدیل برای بازخوانی تحولات اجتماعی و اقتصادی منطقه بدل میکند. کنار همنهادن آثار او با سدیدالسلطنه، تصویری کاملتر و چندبعدیتر از خلیج فارس به دست میدهد. یاد و نام این بازرگان، پژوهشگر و نویسنده توانا گرامی باد
* مدیر مسئول پسین اوز ورئیس خانه مطبوعات و رسانه های شهرستان اوز
منابع و مأخذ
– نشریه پژوهشکده تاریخ معاصر: اردیبهشت ۱۳۹۴ خورشیدی
– پیام بهارستان: زمستان ۱۳۹۱ خورشیدی
– معرفی آثار محمد عبدالرحمان علینیا اوزی و بررسی جایگاه آن در مطالعات خلیج فارس ، زینب مختاری
– سفرنامه سدیدالسلطنه، تصحیح و تحشید احمد اقتداری
جالبه آبا آثارش چاپ هم شده است ؟